Κεχηνότες και χάσκακες

Η Ιστορία (και η Χαρτογραφία) είναι σαν τη Στατιστική.
Δημοσιεύει "τα καλά και συμφέροντα".
Τα σημερινά.

"Το δη παραδοξότερον, οι πλεονέκται ούτοι φίλοι μας προς μηδέν άλλο βλέποντες, ή προς το ίδιον συμφέρον, το μεv πρωΐ καλούνται κατά λόγον ιστορικόν Έλληνες, εν δε μεσημβρία λέγονται κατά λόγον πολιτικόν Ρωμαΐοι, το δε εσπέρας αμφότερα συμβιβάζοντες γίνονται Γραικορωμαΐοι."

Προς το ίδιον συμφέρον. Φωνασκούντες κεχηνότες και χάσκακες...
Προπάντων φωνασκούντες...

"... αλλ' η κενοδοξία των όχλων δικαιώματα δεν παραχωρεί· στέμματα δε ψευδευγενών πολλά καθείλεν η ανάκρισις..."

Το πουλί της σοφίας ανοίγει τα φτερά του με το φως της εσπερίας...

Maxwell και Λέων

Το 1860, ο Σκωτσέζος φυσικός J.C.Maxwell, καθηγητής στην έδρα Φυσικής Φιλοσοφίας στο Κολλέγιο Marischal του Αμπερντήν και ήδη διάσημος στην εποχή του, απολύθηκε όταν αυτό το ίδρυμα ενοποιήθηκε με το King's College. Να σημειωθεί ότι ο Maxwell ήταν παντρεμένος με την κόρη του Διευθυντή του Κολλεγίου, απελύθη δηλαδή από τον πεθερό του. Στη συνέχεια έκανε αίτηση για διορισμό στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, η οποία όμως και αυτή απερρίφθη. Η τοπική εφημερίδα Courant σχολίασε την απόρριψη της αίτησης, σχολιάζοντας: "Ο Καθηγητής Maxwell αναγνωρίζεται ήδη ως ένας από τους πιο αξιόλογους άνδρες στον επιστημονικό κόσμο. Όμως, υπάρχει ένα άλλο προσόν που είναι επιθυμητό για έναν καθηγητή σε ένα Πανεπιστήμιο όπως το δικό μας, και αυτό είναι η δύναμη της προφορικής διδασκαλίας απέναντι στην ατελή γνώση ή ακόμη και την πλήρη άγνοια που χαρακτηρίζει τους φοιτητές μας." Λίγο καιρό μετά ο Maxwell διορίστηκε Καθηγητής Φυσικής Φιλοσοφίας στο King's College του Λονδίνου και στα αμέσως επόμενα χρόνια δημοσιεύει τη διάσημη εργασία του με τις θεμελιώδεις αρχές του σύγχρονου ηλεκτρισμού. Έτσι η Σκωτία άφησε να φύγει το πιο διάσημο τέκνο της στις φυσικές επιστήμες, γιατί θεωρήθηκε πολύ καλός μεν, αλλά ακατάλληλος για μέτριους φοιτητές όπως οι του Εδιμβούργου δε.

Ας δούμε μια άλλη ιστορία χίλια χρόνια πριν.
Τον 9ο αιώνα χαλίφης της Βαγδάτης ήταν ο Αλ Μαμούν, προστάτης των γραμμάτων, ιδρυτής του Οίκου της Σοφίας, ενός ιδρύματος μεταφράσεων και αριστοτελικών μελετών. Μια μέρα του παρουσίασαν έναν Βυζαντινό αιχμάλωτο ο οποίος έλυσε με εξαιρετική ευκολία μαθηματικά προβλήματα που βασάνιζαν επί μήνες τους επιστήμονες της αυλής. Στον εντυπωσιασμένο χαλίφη ο αιχμάλωτος ανέφερε ότι ο ίδιος είναι ένας μέτριος μαθητής ενός άσημου διδασκάλου των μαθηματικών ονόματι Λέων. Ο Αλ Μαμούν τον ελευθερώνει και τον στέλνει με γράμμα του στον Λέοντα, τον οποίον προσκαλεί να έλθει να διδάξει στη Βαγδάτη, όπου θα τον γεμίσει όχι μόνο τιμές και χρήμα, αλλά "θα σκύψει μπροστά του όλο το αραβικό έθνος με πρώτο τον ίδιο το Χαλίφη."

Αν δεν έχετε ψευδαισθήσεις για τη φυλή μας μπορείτε να μαντέψετε τι συνέβη. Έμαθε τα νέα ο Αυτοκράτωρ Θεόφιλος (γνωστός από το επεισόδιο με την Κασσιανή), ενδιαφέρθηκε για το δασκαλάκο και τον έβαλε να διδάσκει δημόσια στο ναό των Αγίων Σαράντα, ενώ ταυτόχρονα του απαγόρεψε να ταξιδέψει στη Βαγδάτη, "για να μη φύγει από τα χέρια των Ελλήνων ο πυρσός της πολιτιστικής ανωτερότητος".

Το χιόνι του Ναυάρχου

στον Ν.Ι.

Ένας ταξιδευτής ανεβαίνει με μια λάντζα προς τις πηγές του ποταμού Ξουραντό. Αναμνήσεις από τις επιπόλαιες περιπλανήσεις του στη ζούγκλα.

"Η ζούγκλα δεν έχει τίποτα το μυστηριώδες. Απλή σαφής, ομοιόμορφη, μοχθηρή. Εδώ η σκέψη θολώνει, η αίσθηση του χρόνου χάνεται, ξεχνιούνται οι νόμοι, η χαρά είναι άγνωστη και δεν υπάρχει χώρος για τη θλίψη."

Ένα ταξίδι σε δρόμο που ποτέ δεν είναι ο ίδιος. Δεν είναι τόσο οι ύφαλοι της άμμου και τα εμπόδια στην επιφάνεια, όσο τα ρήγματα, οι κοιλότητες, οι πτυχώσεις και οι σπηλιές του βυθού. Ο βυθός φτιάχνει τις δίνες που τον καταπίνουν. Στο "Πέρασμα του Αγγέλου."

"Ο στοχασμός πάνω στην ένννοια του χρόνου, η προσπάθεια να μάθουμε αν το παρελθόν και το μέλλον ισχύουν και αν πράγματι υφίστανται, μας οδηγεί σε ένα λαβύρινθο που, αν και οικείος, δεν παύει να είναι ακατανόητος."

Για το ταξίδι στη ζούγκλα δεν έχει σημασία η αρχή, τίποτα δεν ξεκαθαρίζει τα πράγματα. Γρήγορα βεβαιώνεται πώς παίζει σε λάθος παιγνίδι.

"Ένα καραβάνι δεν συμβολίζει ούτε αντιπροσωπεύει τίποτα. Το λάθος μας είναι ότι πιστεύουμε πώς κατευθύνεται κάπου αλλού. Το καραβάνι εξαντλεί το νόημά του στην ίδια του τη μετακίνηση. Τα ζώα του καραβανιού το γνωρίζουν αυτό, οι οδηγοί του το αγνοούν. Αυτό θα συμβαίνει πάντα."

Ένα ταξίδι με χρήσιμες και άχρηστες εμπειρίες, που όμως καμιά δεν του χαρίζεται. Τα πρόσωπα (ο Καπετάνιος, ο Διοικητής, η Ιθαγενής) είναι οδοδείκτες στη διαδρομή της ψυχής του ταξιδευτή: προς τη σωτηρία ή την καταστροφή. Ανοίγουν μπροστά του το παρελθόν για να κατανοήσει τις αιτίες του παρόντος. Να καταφέρει να βρει την ατομική του ευθύνη για τη διαμόρφωση του μέλλοντος.

"Στα ερείπια του Krac των Ιπποτών της Ρόδου που υψώνονται σε μια απόκρημνη ακτή κοντά στην Τρίπολη, υπάρχει ένας ανώνυμος τάφος με την εξής επιγραφή: «Δεν ήταν εδώ»."

Μετά το ταξίδι και αν είναι τυχερός και βρει το δρόμο της επιστροφής, αναζητά εκείνη που υφαίνει όλο το τοπίο. Εκείνη που άφησε στο 'Χιόνι του Ναυάρχου'.

Ιστορία με το μικροσκόπιο;

στον Κ.Π

Το ερώτημα είναι σαφές: μια ορισμένη κοινωνία υπόκειται σε μία και μοναδική χρονική τάξη; Είναι ίδιος ο χρόνος για τον ψαρά και τον γεωργό, για τον γιατρό και τον ασθενή, για τον καπιταλιστή και τον εργάτη;

Η γνωστότερη και κυρίαρχη στις μέρες μας αντίληψη του χρόνου είναι η γραμμική (παρελθόν είναι ότι προηγείται χρονολογικώς του παρόντος και μέλλον ότι έπεται). Άρα, σύγχρονο είναι το παρόν, διαχρονικό ότι συνδέει τις εκάστοτε συγχρονίες. Με αυτή την αντίληψη το παρόν είναι ένα αυτόνομο τμήμα του χρόνου και μπορεί να αποσπαστεί και να μελετηθεί. Από αυτή τη σκοπιά, μελέτη της ιστορίας σημαίνει υποταγή της στο εκάστοτε «τώρα». Όμως έτσι η μελέτη της Ιστορίας γίνεται μια βαρετή ενασχόληση. Και οι μαθητές δικαίως διαμαρτύρονται: «Τι μας νοιάζει εμάς, …» Το μικροσκόπιο δεν είναι χρήσιμο όργανο για την Ιστορία.

Ας δούμε το θέμα από μια άλλη σκοπιά. Είναι σύγχρονο το σημερινό; Ο Αρίσταρχος προηγείται του Κοπέρνικου ή συνομιλούν; Χωρίζει άβυσσος τους λυρικούς από τον Καρυωτάκη; Ο Ηράκλειτος είναι το παρελθόν του νευτώνειου κόσμου ή το μέλλον του; Ο Αλέξανδρος στο Γόρδιο και ο ελληνικός στρατός στο Σαγγάριο είναι δύο «γεγονότα» που απέχουν 2300 χρόνια ή επεισόδια της ίδιας τραγωδίας;

Με αυτή την έννοια, ιστορία είναι «όλα όσα έχουν γίνει» ανεξάρτητα από τη βούλησή μας ή είναι ένα πεδίο μέσα στο οποίο δημιουργούμε με «συνείδηση και ελευθερία» τον εαυτό μας; Ο «συνωστισμός» και το «κρυφό σχολειό» είναι απλώς θέματα της ιστορικής έρευνας ή συστατικά στοιχεία της κοινωνικής ψυχής μας (η οποία από τη φύση της μπορεί να πληγώνεται); Τελικά η μελέτη της ιστορίας ενός λαού είναι παρελθοντολογία ή μελλοντολογία; Και ποια διδασκαλία της ιστορίας στηρίζει ψυχές και κτίζει συνειδήσεις;

Το τραίνο

Έρχονται στο γυμνάσιο με τρελή όρεξη. Είναι περίεργα, αχόρταγα, θέλουν να τα μάθουν όλα. Ρωτούν συνέχεια, τα χεράκια κεραίες, δεν τους χωράει η καρέκλα...
"Γιατί κύριε...",
"Πώς θα ήταν, αν ...",
"Ήταν πάντοτε έτσι, ή ...".
Ερωτήσεις, απορίες, όλα στο τραπέζι. Εσύ απέναντι, αυτός που ξέρει και θα τους μάθει. Που όλα τα ξέρεις. Να τους πεις. Να μάθουν. Πράγματα.

Τα μικρούλια. Δεν ακούν το τραίνο που έρχεται με ταχύτητα, τα βαγόνια του τραντάζουν τις ράγες. (Πώς θα 'ταν δυνατόν άλλωστε;) Από μέσα τους.

Δεν χρειάζεται να περιμένεις για να δεις τη σύγκρουση. Αρκεί την επόμενη ώρα να έχεις μάθημα στη δευτέρα. Εδώ τα μάτια έκπληκτα. Ανήσυχα. "Σε μένα συμβαίνει αυτό;"
Τα πρόσωπα άγρια, τα ρούχα λες και ριγμένα πάνω τους, τα μαλλιά τους ανάκατα. Πάει το παιδικό πρόσωπο που ήξερες από πέρσι. Τα χαρακτηριστικά τους τραβηγμένα. Ούτε μεγάλος ούτε μικρός. Μπιμπίκια.
Και πολύ ταραχή, νεύρα και πάλι νεύρα. Βαβούρα. Λίγα μόνο διατηρούν την περσινή τους όρεξη. Λίγα τα σηκωμένα χέρια, ακόμα λιγότερες οι ερωτήσεις.
"Άσε μας και συ με τα μαθήματα."
"Δε βλέπεις το χάλι μας;"

Την επόμενη ώρα, στην τρίτη τάξη. Τα αποτελέσματα του τράκου. Μοιάζει με σοβαρότητα. (Ποτέ δεν μπόρεσα να καταλάβω γιατί τα παιδιά της τρίτης γυμνασίου φαίνονται "λιγότερο παιδιά" αν τα συγκρίνεις με τα παιδιά της πρώτης λυκείου). Δεν είναι. Είναι το σοκ της σύγκρουσης. Οι έφηβοι - συμπιεσμένα ελατήρια. Κάτω από τη νέα μάσκα κρύβονται οι "αντιρρήσεις". Πολλές αντιρρήσεις, συνέχεια αντιρρήσεις. Για όλα.
Εσύ δεν είσαι πια ο ίδιος γι αυτά. Πάει η εποχή που κρέμονταν από τα χείλη σου. Τώρα, σε μάχονται.
"Εσύ δεν (μας) ξέρεις, δεν (μας) ακούς, δεν (μας) καταλαβαίνεις!".

Αχ δάσκαλοι! Αλεξικέραυνα της εφηβείας τους.

Βιολογική επιπεδοχώρα

Μάθημα Βιολογίας, τρίτη γυμνασίου. Προβολή διαφανειών με φωτογραφίες κυττάρων και οργανιδίων. Απορία μαθητή: "Είναι αληθινές οι φωτογραφίες, κύριε; Πώς τις βγάλαμε;"
Τι (υπό)-εννοεί εδώ ο μαθητής;
"Είναι η πραγματικότητα αυτή κύριε;" ή αλλιώς "Το κύτταρο (ζωντανό) στον ιστό και το κύτταρο (νεκρό) κάτω από το μικροσκόπιο είναι το ίδιο κύτταρο;"
"Έλα ντε;" (από μέσα μου)
"Η επιστημονική μέθοδος βασίζεται στην παρατήρηση" (Βιολογία Α γυμν σελ 11).
Παρατήρηση νεκρού υλικού για τη μελέτη του φαινομένου της ζωής; (πάλι από μέσα μου)

Η Μικροσκοπία καθορίζει την παρατήρηση και άρα κυβερνά τη Βιολογία.
(Κι όχι μόνο, αλλά και τη Βιοχημεία και τελικά την Ιατρική.)
Μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα η παρατήρηση κυττάρων γινόταν σε οπτικά μικροσκόπια "a fresco". Η τεχνική είχε περιορισμούς (για φυσικούς και γεωμετρικούς λόγους) γιατί υπάρχει κίνηση στο εσωτερικό του ζωντανού κυττάρου. "Η φύσις κρύπτεσθαι φιλεί."
Όσο βελτιώνονταν οι τεχνικές δυνατότητες των μικροσκοπίων, τόσο λιγότερο γίνονταν ανεκτοί οι περιορισμοί που έβαζε το παρατηρούμενο υλικό. Να μπορώ να δω πιο βαθιά (γιατί έχω το όργανο) και να με εμποδίζει το αντικείμενο;
Το παληκάρι και το άλλο μονοπάτι: Τα μόνιμα παρασκευάσματα (σκοτώνω το αντικείμενο, το κόβω σε φέτες και το χρωματίζω).
"...χωρίς να αλλάζω τη δομή του."
"Σίγουρα, κύριε;"
"Καμιά από αυτές τις τεχνικές δεν επηρεάζουν τη δομή και τη σύσταση του κυττάρου."
Όμως ακόμα και σήμερα ΔΕΝ γνωρίζουμε το μηχανισμό σύνδεσης των χρωστικών με τα συστατικά του κυττάρου. (πάλι από μέσα μου)

Η έκρηξη στην Μικροσκοπία έγινε στα μέσα του 20ου αιώνα με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Εδώ η προετοιμασία του δείγματος και άρα η παρέμβαση του παρατηρητή είναι ακόμα μεγαλύτερη. Το υλικό αφυδατώνεται πλήρως και διατηρείται σε κενό αέρος. Συνεχίζουμε να (κάνουμε πως) πιστεύουμε πως τίποτα από αυτά δεν επηρεάζει τη δομή και άρα τη λειτουργία του κυττάρου.

Τελικά τα (τεχνικά) μέσα υπηρετούν τους (επιστημονικούς) σκοπούς ή οι σκοποί υποτάσσονται στα μέσα; Αυτό που θεωρούμε αληθές είναι αυτό που μπορούμε να πετύχουμε, με βάση τις τεχνικές δυνατότητες της εποχής.
"Η Βιολογία ακολουθεί την ίδια μεθοδολογία με τις άλλες θετικές επιστήμες, τη Φυσική και τη Χημεία." (Βιολογία Γ γυμν σελ 10)
Το οξύμωρο είναι ότι στη Φυσική δεχόμαστε ότι ο παρατηρητής επηρεάζει τη διαδικασία της παρατήρησης, στη Βιολογία όμως όχι. Εδώ δεν υπάρχει θέση για έναν Heisenberg. Μήπως όμως έτσι γίνεται μια (κλασική) Μηχανική του ζώντος; (ξανά από μέσα μου)

Τελικά μάθημα έκανα ή αυτο-ανάλυση; Και ποιος είναι ο Σιγισμούνδος στην περίπτωσή μου;

Οι δύο δρόμοι

στον Ν.Κ

Για το δεύτερο όνομα-σκάνδαλο του καθηγητή (της προηγούμενης ανάρτησης): ο δρόμος της θρησκευτικής πίστης.

Κάποτε ο Τρότσκυ είχε πει: "Πώς γίνεται ένας πιλότος να φοράει φυλακτό στο λαιμό;" Αυτό στο οποίο αναφερόταν ο αρχηγός του Κόκκινου Στρατού ήταν η απόλυτη αντίφαση μεταξύ "λογικισμού και δεισιδεμονίας", όταν αυτά τα δύο συναντώνται στο ίδιο πρόσωπο. Η θρησκευτική πίστη των επιστημόνων αποτελεί πράξη σκανδάλου, στην οποία ένας gentleman αποφεύγει να αναφερθεί.

Κάποιοι προσπάθησαν να λύσουν το πρόβλημα με το δόγμα ότι "ο επιστήμονας είναι υλιστής μέσα στο εργαστήριο και ιδεαλιστής έξω από αυτό." Έτσι για παράδειγμα λύνεται το πρόβλημα του Νεύτωνα, (που εκτός από τα Principia έγραψε και μια τοπογραφία της κόλασης και εκτός από τα Arithmetica έγραψε και σχόλια στην Αποκάλυψη), ή το πρόβλημα του μεγαλύτερου λογικού του 20ου αιώνα Γκέντελ, (που εκτός από το θεώρημα της μη πληρότητας και μιας επίλυσης των εξισώσεων της γενικής σχετικότητας έγραψε και μια νέα εκδοχή του οντολογικού επιχειρήματος περί της υπάρξεως του Θεού), αν θεωρήσουμε πώς τα μεν έργα συνέταξε ο Δρ. Τζέκυλ, τα δε ο μίστερ Χάυντ.

Άνθρωποι σαν τον καθηγητή που αναφέραμε έχουν κάνει μια διάκριση μεταξύ των δύο οδών: της "θύραθεν" και της "άνωθεν" γνώσεως. Αυτή η διάκριση τους σώζει από την σχιζοειδή κατάσταση να μη γνωρίζει η δεξιά σου αυτό που γνωρίζει η αριστερά (πλευρά του εγκεφάλου) σου. Και με την ομολογία του την τελευταία μέρα των μαθημάτων δίδαξε στους φοιτητές του τη βασική αρχή κάθε επιστήμης αλλά και της δημοκρατικής πολιτείας: την αποφυγή κάθε δογματισμού.